Əbcəd Niyə Yarandı? Hərf, İsim və Simvol Üzərinə Bir Təfəkkür
Bir hərfini rəqəm olması nə deməkdir? Bir ismin hesabı insanın gələcəyinimi xəbər verir, yoxsa onu özü, niyyəti və imtahanları üzərində düşünməyə çağıran qədim bir rəmz dilidir?
Əbcəd bəhsində bizə ən çox yönəldilən sual budur: “Bu rəqəm nə deyir?” Biz isə işə daha əvvəlindən başlayırıq. Rəqəmin hökmünü axtarmazdan əvvəl hərfin hansı yazılışla qeydə keçdiyini, sözün hansı dildə və ənənə içində doğulduğunu, şərhin hansı sərhəddə tutulacağını soruşuruq. Çünki sağlam bir təvil əvvəlcə üsul istəyir. Üsulsuz hesab rəqəmləri çoxaldır, mənanı əskildir.
Əbcəd niyə doğuldu?
Əbcəd, ərəb əlifbasının qədim tərtibinin və bu tərtibdəki hərflərə verilən rəqəm dəyərlərinin adıdır. “Əbcəd, həvvəz, huti, kələmən...” deyə davam edən sözlər hərf sırasını yaddaşda saxlamağa yarayan bir nizam qurur. Bu səbəbdən əbcədin ilk qapısı kəhanət deyil, tərtibdir: hərfi yerli-yerinə qoymaq, qeydi mühafizə etmək və rəqəmi yazı içində ifadə etmək.
Tarix boyu bu sistem kitab fəsillərini nömrələmədə, vəqf və rəsmi qeydlərdə, astronomiya alətlərində, memarlıq nisbətlərində və xüsusilə tarix düşürmə sənətində istifadə edildi. Bir məscidin inşa tarixi yaxud bir böyüyün vəfatı misra içində rəqəm dəyəri ilə möhürlənə bildi. Beləcə hərf həm səsin daşıyıcısı, həm hesabın xanası oldu.
Sonrakı əsrlərdə təsəvvüfi şərhlər, ilm-i huruf bəhsləri, ulduznamələr və xalq inancları əbcədə başqa məna qatları əlavə etdi. Lakin tarixi istifadə ilə sonradan edilmiş batinilik təvillərini bir-birinə qarışdırmamaq lazımdır. Rəvayət, inanc, ədəbi sənət və sənədləşdirilə bilən tarix eyni şey deyildir.
Ölçü, tarazlıq və mizan: hesabın əxlaqı
Quranda “Biz hər şeyi bir ölçüyə görə yaratdıq” buyurulur (Qəmər 54/49). Rəhman surəsində səmanın yüksəldilməsi ilə mizan yanaşı anılır və ölçüdə həddi aşmamaq əmr edilir (Rəhman 55/7-9). Bu ayələri şəxsi əbcəd şərhlərinin dini dəlili saymırıq. Ayələrin işarə etdiyi ölçü fikrindən əxlaqi bir dərs alırıq: Şərh də mizana möhtacdır.
Bir hesab sahibinə qorxu vermək, qəti bir tale hökmü qurmaq yaxud onun iradəsini əlindən almaq üçün istifadə edilməməlidir. Qeybin bilgisi Allaha aiddir. Hərflərdən sağlamlıq, sərvət, evlilik tarixi və ya qəti gələcək nəticəsi çıxardığını söyləyən dil; həm ənənənin vüqarını, həm insanın məhrəmiyyətini zədələyir.
Bizim üçün mizan budur: Tarixi biliyi tarixi bilik kimi anlatmaq; rəmzi şərhi ehtimal və təfəkkür dili ilə təqdim etmək; hökmü deyil, məsuliyyəti ön plana çıxarmaq.
Bir hərf niyə həm də rəqəm olur?
Bu gün rəqəm yazmaq üçün ayrı işarələrdən istifadə edirik. Qədim mədəniyyətlərdə isə əlifbanın hərfləri həm də rəqəmsal dəyər daşıya bilirdi. Ərəb yazısındakı əbcəd tərtibi də bu geniş əlifba ənənəsinin bir hissəsidir. Məsələn, əlif 1, bə 2, cim 3; yə 10, kaf 20; qaf 100 və rə 200 dəyərindədir. Buna əbcəd-i kəbir deyilən təməl tərtib içində baxılır.
Buradakı ilk vəzifə sirr axtarmaq deyil, yazılışı düzgün müəyyən etməkdir. Türkcə söyləyiş ilə ərəb hərflə yazı eyni olmaya bilər. Eyni isim fərqli yazılışlarla yazılarsa cəm də dəyişər. Şəddə, həmzə, uzun səslər, fars hərfləri və tərkibin quruluşu hesaba təsir edə bilər. Bu səbəbdən sosial mediada görünən tək sətirlik “isminin sayını tap” cədvəlləri çox vaxt yarımçıq qalır.
Bu yazıdakı vizual sxemlər sənət və düşüncə məqsədi ilə hazırlanmış təmsillərdir; hesab cədvəli yerinə keçmir. Bir isim üzərində iş görüləcəksə, əvvəlcə seçilən yazılış sabitlənməli, sonra eyni əbcəd sistemi başdan sona qorunmalıdır.
Bir söz eyni anda neçə şey daşıyır?
Bir sözün eşidilən bir səsi, görünən bir surəti, lüğətdə qarşılanan bir mənası və əbcəd tərtibində hesablanan bir dəyəri vardır. Bu dörd qat bir-birinə təmas edir, lakin bir-birinin yerini tutmur.
Səs
İsim, çağrıldıqda bizi müxatəb qılar. Ailədən, dildən və yaşanmışlıqdan iz daşıyır. Eyni ad iki şəxsdə eyni səsi versə də, xatirəsi və daşıdığı əmanət eyni deyildir.
Hərf
Hərf, səsin yazıdakı möhürüdür. Xəttatın əlində nisbət; dil aliminin nəzərində məxrəc və quruluş; ilm-i huruf mətnlərində isə təvilə açıq bir rəmz halına gəlir.
Məna
İsmin lüğət mənası şəxsin kimliyinin tamamı deyildir. Yenə də ailə niyyətini, mədəni yaddaşı və gözəl bir duanı daşıya bilər. İsim taleyi zorlayan bir hökm deyil, insana əmanət edilmiş bir xitabdır.
Rəqəm
Əbcəd dəyəri sözün müəyyən bir yazılış altındakı cəmidir. Bu cəm sözün bütün həqiqətini əhatə etmir. Eyni rəqəmi verən fərqli sözlər tapıla bilər; eyni adı daşıyan insanlar da tamamilə fərqli əxlaq, seçim və imtahan yollarından keçir.
Hərf, isim, əsma, rəqəm və səma
Qədim ulduznamə dilində hərf, isim, səyyarə və rəqəm zaman-zaman eyni cədvəldə qovuşur. Bu qovuşma hər anlayışın eyni şey olduğu mənasına gəlmir. Səma müşahidə sahəsidir; isim dilin və nisbətin sahəsi; əbcəd hesabın tərtibi; əsma-i hüsna isə inancımız gərəyi Allah-Təalanın gözəl isimləridir. Bunları özbaşına biçimdə bir-birinə bərabərləşdirmək doğru olmaz.
Ənənəni anlamağın yolu onun bütün ünsürlərini tək bir “sirr maşını”na çevirmək deyildir. Hər qapının astanasını qorumaqdır. Astronomiya ilə ilm-i əhkam-ı nücumu, dil bilgisi ilə batinilik təvilini, dua ilə tilsim iddiasını ayırdıqda tarix daha bərrək görünür.
İsim yalnız səslənmək üçünmüdür?
Bəqərə surəsində Hz. Adəmə isimlərin öyrədilməsi anladılır (Bəqərə 2/31). Dəyanətin təfsiri bu ifadəni varlıqların isim və xüsusiyyətlərinin, yaxud ad vermə və dil qurma qabiliyyətinin öyrədilməsi çərçivəsində açıqlayır. Buradan “Hər isim sahibinin gələcəyini bildirir” hökmü çıxarıla bilməz. Lakin adlandırmanın insan idrakındakı yerini düşünmək üçün güclü bir qapı açılır.
İnsan ad verərək ayırır, tanıyır, əlaqə qurur, yaddaşa qeyd edir. İsim bəzən ana-atanın duasını, bəzən bir ailə böyüyünün xatirəsini, bəzən də bir fəzilətə duyulan məhəbbəti daşıyır. Bu yönü ilə isim yalnız çağırış işarəsi deyildir. Yenə də şəxs ismindən ibarət deyildir.
İsim insan haqqında nə qədər şey danışa bilər?
Bir ismin əbcəd dəyərinə baxarkən əvvəlcə “Bu rəqəm nə olacaq?” deyil, “Bu isim hansı hərflərlə və hansı imla ənənəsi ilə yazılır?” deyə soruşuruq. Əhməd, Əhmət və ərəb hərflə fərqli yazılış ehtimalları gündəlik istifadədə bir-birinə yaxın görünsə də, hesab baxımından eyni qəbul edilməyə bilər.
Sonra daha mühüm suallar gəlir: Bu isim ailə içində hansı niyyətlə verilib? Sahibinin könül dünyasında necə bir qarşılığı var? O isimlə eyniləşdirilən fəzilət şəxsdə bir muraqibə başlığı ola bilərmi? Bunlar qəti nəticə deyil; insanın özünə dürüstcə baxmasına yardım edən suallardır.
İsim mizacın və taleyin dəyişməz möhürü deyildir. İnsanı əməli, əxlaqı, niyyəti, duası və seçimi ilə birlikdə düşünürük. Rəqəm bu geniş həqiqətin ancaq kiçik bir xanasıdır.
Əsas ayrım: Kəhanətmi, təfəkkürmü?
Bir hərfdən “Bu tarixdə qəti olaraq bu olacaq” nəticəsini çıxarmaq başqadır, hərfin tarixi və rəmzi çağırışlarından istifadə edərək insanı niyyəti üzərində düşündürmək başqadır. Biz ikinci yolu əsas alırıq.
Rəmzi təvil doğrulanmış həqiqət yaxud dini hökm deyildir. Şəxsə öz həyatındakı təkrarları, kölgə tərəfləri, laqeyd qaldığı məsuliyyətləri və şükür vəsilələrini fərq etdirə bilər. Lakin onun yerinə qərar verməz. Təvəkkül tədbiri tərk etmək deyildir; şərh də ağlı, məsləhəti və məsuliyyəti hökmsüz qıla bilməz.
Bu sərhəd xüsusilə məhrəm məsələlərdə önəmlidir. Evlilik, sağlamlıq, pul və gələcək haqqında zəmanət verən ifadələr işlətmirik. Bir rəhbərin faydası qorxu yaratmasında deyil, insanı daha ölçülü və diqqətli bir muraqibəyə çağırmasındadır.
Əbcədə doğru sual necə verilir?
Əbcəddən tək cümləlik hökm gözləmək yerinə bu suallarla başlamaq daha sahih bir təfəkkür yolu açır:
- İsmimin düzgün və tarixi yazılışı nədir?
- Bu ismin lüğət mənası və ailəmdəki hekayəsi nədir?
- Hesabda hansı əbcəd tərtibi istifadə edilir və üsul başdan sona eynidirmi?
- Ortaya çıxan rəmzi başlıq məndə hansı davranışı, laqeydliyi və ya neməti düşündürür?
- Bu şərh iradəmi gücləndirirmi, yoxsa məni qorxuya və asılılığa mı itələyir?
- Oxuduğum şey tarixi bilikdirmi, folklorik rəvayətdirmi, yoxsa şərhmi?
Bu suallar əbcədi kiçiltmir. Əksinə onu rəqəm marağından çıxarıb hikmət, üsul və məhrəmiyyət dairəsinə daşıyır.
Bir rəqəmdən daha çoxu, lakin bir tale hökmündən daha azı
Əbcədi maraqlı edən yalnız rəqəmlərin bir-birinə bərabər gəlməsi deyildir. Hərfin səslə, yazının yaddaşla, ismin niyyətlə və hesabın mizanla qurduğu bağdır. Bu bağ bizə qəti gələcək vermir; lakin insanın dili və rəmzləri niyə istifadə etdiyini daha diqqətli düşünmə imkanı sunur.
Biz şərhlərimizdə qədim ulduznamə və ilm-i huruf irsinin dilini qoruyarkən hökm cümlələrindən çəkinirik. Məqsədimiz tale qapısını zorlamaq deyil; şəxsin öz halını vüqar, niyyət və məsuliyyətlə seyr etməsinə bir güzgü tutmaqdır. Nəticəni Allah bilir. Qul isə niyyət edir, tədbir alır, dua edir və təvəkkül edir.
Tez-tez verilən suallar
Əbcəd hesabı gələcəyi qəti olaraq deyirmi?
Xeyr. Əbcəd tarixi bir hərf-rəqəm sistemidir. Ondan qəti gələcək, sağlamlıq, pul və ya evlilik nəticəsi çıxardığını söyləmək etibarlı bir yanaşma deyildir.
İsmin əbcəd dəyəri şəxsiyyəti müəyyən edirmi?
Müəyyən etmir. İsim mədəni və rəmzi bir oxuma sahəsi aça bilər; insanı təkbaşına tanımlamaz. Əxlaq, iradə, mühit, təcrübə və seçimlər göz ardı edilə bilməz.
Eyni adı daşıyan hər kəsin hesabı eynidirmi?
Yazılış eynidirsə rəqəmsal cəm eyni ola bilər. Lakin insanların həyatı və xarakteri eyni deyildir. Həmçinin fərqli imlalar hesabı dəyişdirə bilər.
Türkcə yazılışdan birbaşa hesab aparıla bilərmi?
Sağlam bir iş üçün adın hansı ərəb hərflə imla ilə ələ alındığı açıqlanmalıdır. Latın hərflərindən özbaşına qarşılıq seçmək xəta ilə nəticələnə bilər.
Əbcəd ilə ilm-i huruf eyni şeydirmi?
Xeyr. Əbcəd hərflərə rəqəm dəyərləri verən tərtibdir. İlm-i huruf isə hərflərin şəkil, səs və rəmzi mənaları ətrafında inkişaf etmiş daha geniş və fərqli şərh ənənələrini əhatə edir.
Qurandakı ölçü ayələri əbcəd şərhini doğrulayırmı?
Bu ayələr yaradılışdakı ölçü və tarazlığı bildirir; şəxsi əbcəd şərhlərinin doğruluğuna birbaşa dəlil sayıla bilməz. Biz onları şərhdə həddi aşmamaq və mizan güdmək prinsipi ilə anırıq.
Oxumağa davam edin
- Əbcəd nədir? Ənənəyə giriş
- Huruf ənənəsi və Hurufilər
- Kainatın Riyaziyyatı: Ölçüdən Mizana
- Ulduznamə nədir?
Öz isminizə daha yaxından baxmaq istəsəniz
Ümumi bilgidən şəxsi bir oxuma düzəninə keçmək istəyənlər üçün hazırladığımız Şəxsə Xüsusi Əbcəd & Ulduznamə Rəhbəri, isim və doğum məlumatlarını ənənəvi rəmzi çərçivədə ələ alır. Rəhbər qəti gələcək vədi sunmur; təfəkkür, muraqibə və şəxsi fərqindəlik üçün hazırlanır.
