Hurufilik Ənənəsi və Hürufilər: Hərfdən İnanca Uzanan Tarix

Bir hərf yalnız bir səsmi daşıyır? Yoxsa forması, əlifbadakı yeri, rəqəmsal qarşılığı və sözlər içindəki əlaqələri də tarix boyunca ayrı məna qatları olaraq oxunmuşdur?

İslam mədəniyyəti tarixində bu sualların tək bir cavabı yoxdur. Dilçilər hərflərin çıxış nöqtələrini (məxrəclərini) və quruluşunu araşdırarkən xəttatlar formalarını sənətin mövzusu etdilər. Əbcəd hesabı hərflərə rəqəmsal dəyərlər verdi; bəzi mütəsəvviflər və batiniliklə bağlı yozum dairələri isə hərfləri varlıq, insan və müqəddəs mətn üzərinə düşünmənin rəmzi vasitələri olaraq ələ aldı.

Bu geniş və çoxqatlı tarix içində ilmü’l-huruf ilə Hürufilik tez-tez bir-birinə qarışdırılır. Halbuki biri fərqli əsrlərə və çevrələrə yayılan bir yozumlar sahəsini, digəri isə qurucusu, mətnləri və təlimi müəyyən olan tarixi bir hərəkatı izah edir.

Əvvəl anlayışları ayıraq: Huruf ənənəsi və Hürufilik eyni şey deyil

Ərəbcədə huruf, “hərflər” deməkdir. TDV İslam Ensiklopediyasının Huruf maddəsi, hərflərlə saylar arasında əlaqələr quran və zamanla “ilmü’l-huruf” adı altında anılan geniş ədəbiyyatı izah edir. Bu sahə tək bir mütəfəkkirin əsəri olmadığı kimi, bütün mənsubları eyni fikirləri də paylaşmır.

Hərflərin rəqəmsal qarşılıqları, adların quruluşu, müqəddəs mətnlərdəki müstəqil hərflər, həndəsi formalar və kosmoloji təsəvvürlər fərqli dövrlərdə fərqli üsullarla ələ alınmışdır. Buna görə də “hərflərin rəmzi mənalarıyla maraqlanan hər kəs Hürufi-dir” demək tarixi baxımdan doğru deyil.

Hürufilik adı isə daha dar bir məna daşıyır. Fəzlullah-ı Əstərabadi-nin inkişaf etdirdiyi təlimi və onun çevrəsində yaranan hərəkatı ifadə edir. Hürufilər hərfləri yalnız köməkçi bir rəmz olaraq deyil, varlığı və dini hökmləri izah edən mərkəzi bir sistem olaraq istifadə etdilər.

Hərfləri mənanın açarı olaraq görmə fikri necə inkişaf etdi?

Hərflər İslam mədəniyyətində başlanğıcdan bəri tək bir funksiya daşımadı. Quranın yazıya keçirilməsi, qiraət və dil elmləri, xətt sənətinin inkişafı və ərəb əlifbasının rəqəmsal məqsədlərlə istifadə olunması hərflərə çox fərqli kontekstlər qazandırdı. Xüsusilə Əbcəd nizamında hər hərfin bir say dəyərinə sahib olması, sözlərin eyni zamanda hesablanabilən quruluşlar olaraq görülməsinə imkan verdi.

Bununla birlikdə hesab ilə yozum eyni şey deyil. Bir sözün Əbcəd cəmini tapmaq riyazi bir əməliyyatdır; bu cəmdən tarixi, kosmoloji və ya şəxsi məna çıxarmaq isə yozum sahəsinə girir. Tarix boyunca bu yozumların əhatəsi və məşrutiyyəti haqqında fərqli fikirlər ortaya çıxmışdır.

Hüruf-ı müqəttəə kimi bəzi surələrin başındakı müstəqil hərflər də təfsir tarixində müzakirə edilmişdir. Lakin bu hərflər haqqında tək və qəti bir izah üzərində uzlaşılmamışdır. Hürufilik, sözügedən hərfləri öz sisteminin içində xüsusi şəkildə yozmuş olsa da, bu yozum, ümumi təfsir ənənəsinin ortaq hökmü sayılmır.

XIV əsrin sonlarında Əstərabad: Hürufiliyin doğulduğu çevrə

Hürufiliyin qurucusu Fəzlullah, Əstərabadlı olduğu üçün Fəzlullah-ı Əstərabadi və ya Fəzlullah-ı Hürufi adlarıyla anılır. Əstərabad, indiki İranın şimalında, tarixi ticarət marşrutlarıyla əlaqəli bir mərkəz idi. XIV əsrin ikinci yarısı isə İran, Azərbaycan və Xorasan dairələrində siyasi parçalanmaların, təsəvvüfi hərəkatların və batiniliklə bağlı yozumların yan-yana olduğu hərəkətli bir dövr idi.

Fəzlullahın həyatı haqqında məlumatlar, ardıcıllarının mətnləri və sonrakı mənbələr vasitəsilə gəlir. Yuxuları yozmağa önəm verdiyi, zamanla öz təlimini sistemləşdirdiyi və çevrəsində bir ardıcıllar topluluğu yaratdığı bildirilir. Hərəkat yalnız mücərrəd bir hərf təlimi olaraq qalmadı; qurucusuna və insan bədəninə yüklədiyi mənalarla özgün bir inanc sisteminə çevrildi.

Fəzlullah-ı Hürufi maddəsi, onun əsərlərini və hərəkatın formalaşmasını ətraflı şəkildə ələ alır. Fəzlullah 1394-cü ildə öldürüldü. Bu hadisə, hərəkatı sona çatdırmaq yerinə ardıcıllarının fərqli bölgələrə dağılmasına və təlimin yeni dillərlə mədəniyyət dairələrinə daşınmasına zəmin hazırladı.

Fəzlullahın sistemində hərf, say və insan üzü

Hürufi təlimin diqqət çəkən yönlərindən biri, ərəb əlifbasındakı iyirmi səkkiz və fars əlifbasındakı otuz iki hərfi əhatəli bir yozum sisteminin mərkəzinə yerləşdirməsidir. Hərflər; səs, say və forma xüsusiyyətləriylə insan üzündəki xətlər, dini anlayışlar və kainat təsəvvürüylə əlaqələndirilmişdir.

Bu yanaşmada insan üzü yalnız fiziki bir görünüş deyil; hərflərin və ilahi mənaların oxuna bildiyi bir təcəlli sahəsi olaraq görülür. Fəzlullah və ardıcılları ayələri, ibadətləri və axirət təsəvvürlərini də bu hərf-say nizamı içində batiniliklə bağlı təvillərə tabe tutmuşdur.

Burada tarixi təsvirlə doğruluq iddiasını ayırmaq lazımdır. Bu fikirlər Hürufiliyin öz təlimini izah edir; İslam düşüncəsinin tamamını və ya ortaq inanc çərçivəsini təmsil etmir. Dövrün və sonrakı əsrlərin bir çox alimi Hürufi yozumlarını dini və metodoloji baxımdan tənqid etmişdir.

Cavidannamə: Hərəkatın əsas mətni

Fəzlullahın Cavidannamə adlı əsəri Hürufiliyin əsas mənbəyidir. Əsərin Əstərabad bölgəsinə xas bir fars ləhcəsiylə yazılması və sıx rəmzi dili, sonrakı oxucular üçün mühüm çətinliklər yaratdı. Bu səbəbdən mətni izah edən lüğətlər, xülasələr, şərhlər və tərcümələr hazırlandı.

Cavidannamənin yanında Ərşnamə, Məhəbbətnamə, Növmnamə və Fəzlullahın divanı hərəkatın düşüncə dünyasını anlamaq üçün anılan əsərlərdəndir. Ardıcılların qələmə aldığı Tövhidnamə, Qiyamətnamə, Bəşarətnamə və başqa mətnlər də təlimin fərqli bölgələrə ötürülməsində rol oynadı.

Əlyazma mədəniyyəti, Hürufilik tarixini yalnız fikirlər tarixi olmaqdan çıxarır. Mətnlərin köçürülməsi, gizlədilməsi, daşınması, tərcümə edilməsi və yenidən yozulması; hərəkatın siyasi təzyiqlərə baxmayaraq necə yaşamağa davam etdiyini göstərir.

Fəzlullahdan sonra: Təzyiq, köç və yeni marşrutlar

Fəzlullahın ölümündən sonra Hürufilər Teymuri və daha sonra Ağqoyunlu/Qaraqoyunlu dairələrində təzyiqlərlə qarşılaşdı. Ardıcılların bir hissəsi İran və Azərbaycanda qalarkən bəziləri Suriya, Anadolu və daha sonra Balkanlara yönəldi. Beləliklə, hərəkatın fikirləri fərqli dillərdə və yerli mədəniyyətlərdə yeni formalar qazandı.

Anadoluya ötürülmə mövzusunda mənbələr eyni təfərrüatlarda birləşmir. Fəzlullahın kürəkəni və xəlifəsi Əli əl-Əlanın rolu ənənəvi rəvayətlərdə önə çıxır; lakin bəzi tədqiqatçılar onun Anadolu fəaliyyətlərinə dair məlumatları ehtiyatla dəyərləndirir. Mir Şərif, Rəfii, Firişteoğlu və başqa şəxslər Hürufi mətnlərin türkçə çevrədə tanınmasına töhfə verdi.

Hürufilik təsirinin Bektaşilik üzərindəki rolu da tarixşünaslıqda müzakirə edilmişdir. TDV-nin Hürufilik maddəsi, Anadoludakı yayılma haqqında həm ənənəvi rəvayətləri, həm də tədqiqatçıların ehtiyatlarını birlikdə təqdim edir. Bu səbəbdən “Hürufilik tamamilə Bektaşilikdir” və ya “bütün Bektaşi düşüncəsi Hürufilikdir” kimi ümumiləşdirmələrdən qaçmaq lazımdır.

Nəsimi: Hürufi düşüncənin şeirlə qurduğu körpü

Seyid İmadəddin Nəsimi, Hürufiliklə əlaqələndirilən ən təsirli şairdir. Türkcə, farsca və ərəbcə şeirləriylə insan, üz, hərf, nöqtə və təcəlli anlayışlarını sıx bir ədəbi dil içində işlədi. Beləliklə, Hürufi fikirlər yalnız bağlı təlimi mətnlərdə deyil, əzbərlənən və ötürülən şeirlərdə də yaşama sahəsi tapdı.

Nəsiminin təsiri öz hərəkatının sərhədlərini aşdı. Şeirləri Anadolu və Azərbaycan ədəbiyyatlarında, Alevi-Bektaşi mədəniyyət dairələrində və sonrakı divan şairlərində iz qoydu. Lakin bir şairin Nəsimidən təsirlənmiş olması, onun Hürufilik təlimlərini bütünüylə mənimsədiyi mənasına gəlmir.

TDV Nəsimi maddəsi, şairin həyatı, əsərləri və Hürufi düşüncəylə əlaqəsi üçün ətraflı bir müraciət mənbəyidir. Nəsimi nümunəsi, fikirlərin tarixdə yalnız kitablarla deyil; şeir, musiqi, hafizə və şifahi ötürülmə yoluyla da hərəkət etdiyini göstərir.

Hürufilik Anadolu və Osmanlı mədəniyyətində necə iz qoydu?

Hürufi mətnləri türkcəyə tərcümə edildi, xülasə edildi və şərh edildi. Firişteoğlu Əbdülməcidin əsərləri, Rəfiinin Bəşarətnamə və Gəncnamə kimi məsnəviləri, sonrakı Hürufi-Bektaşi əlyazmaları bu ötürülmənin izlərini daşıyır. Nöqtə, üz, xətt və hərf motivləri bəzi şeir və nəfəslərdə görünür hala gəldi.

Bununla birlikdə təsir xətti və tək formalı deyildi. Eyni motiv, bir mətndə açıq Hürufi təlimin parçasıykən başqa bir şeirdə yalnız estetik bir məcaz ola bilər. Tarixçi üçün vacib olan, bənzər sözləri gördüyü hər yerdə eyni inancı ehtimal etmək deyil; mətnin dövrünü, çevrəsini və müəllifini birlikdə dəyərləndirməkdir.

Osmanlı idarəsi dövründə Hürufilərə qarşı şübhə və təqib nümunələri də görünür. Buna qarşılıq hərəkatın rəmzi dili bəzi ədəbi və təsəvvüfi dairələrdə dəyişərək yaşamağa davam etmişdir. Bu ikili görünüş—bir yanda kənarlaşdırılma, digər yanda mədəni təsirlənmə—Hürufilik tarixinin ən diqqət çəkici xüsusiyyətlərindəndir.

Huruf ənənəsi, Əbcəd və günümüz yozumları arasında necə bir sərhəd qurulmalı?

Bu gün Əbcəd, hərf rəmzçiliyi və Hürufilik anlayışları internetdə tez-tez bir-birinə qarışdırılır. Halbuki tarixi əlaqələri olsa da bunlar eyni deyil. Əbcəd hesabı bir hərf-say nizamı olaraq fərqli sahələrdə istifadə edilə bilər. Huruf ənənəsi çox sayda üsul və yozum ehtiva edir. Hürufilik isə müəyyən mətnləri, təlimi və tarixi mənsubları olan bir hərəkatdır.

Bu tarix, müasir şəxsi yozumlara avtomatik bir doğruluq və ya dini nüfuz qazandırmır. Hərflərdən gələcəyi qəti şəkildə bilmək, sağlamlıq və ya maliyyə nəticəsini zəmanət etmək və ya bir insanın taleyini tək bir rəqəmə endirmək tarixi məlumatla da doğrulanmış olmaz.

Əbcəd Xəritəsinin yanaşmasında hərflər və saylar, şəxsi fərqindəlik və təfəkkür üçün rəmzi bir dil olaraq ələ alınır. Bu yanaşma Hürufiliyin bütün inanc sistemini mənimsəmə iddiası daşımır; qeyb bilgisi, dini hökm və ya elmi diaqnoz təqdim etmir. Qeybi bilən yalnız Allahdır.

Qısa zaman cədvəli

Sıx soruşulan suallar

Hürufilik nədir?

Hürufilik, XIV əsrin sonlarında Fəzlullah-ı Hürufi çevrəsində ortaya çıxan; hərfləri, sayları və insan üzünü əhatəli bir batiniliklə bağlı yozum sisteminin mərkəzinə yerləşdirən tarixi hərəkatdır.

İlmü’l-huruf ilə Hürufilik eynidirmi?

Xeyr. İlmü’l-huruf geniş və fərqliləşmiş bir hərf yozumları sahəsidir. Hürufilik isə bu sahədən istifadə edən, lakin özünəməxsus qurucusu və təlimi olan xüsusi bir hərəkatdır.

Hürufiliyin qurucusu kimdir?

Hərəkatın qurucusu Fəzlullah-ı Əstərabadi, məşhur adıyla Fəzlullah-ı Hürufi-dir.

Cavidannamə nədir?

Fəzlullahın Hürufi təlimin əsas prinsiplərini izah etdiyi və sonrakı Hürufi ədəbiyyatının əsas mənbəyi qəbul edilən əsəridir.