Kainatın Riyaziyyatı: Ölçüdən Mizana, Addan Hərfə Simvolik Bir Səyahət
Bir gecə göy üzünə baxdığınızı düşünün.
Ay, olması lazım olan yerdə.
Ulduzlar, insan ömrünü aşan bir nizam içində hərəkət edir.
Gecə çəkilir.
Gündüz gəlir.
Fəsillər dönür.
Ürək, biz düşünmədən döyünür. Nəfəs, fərqində olmadan alınıb verilir. Bir toxum, nə zaman çatlayacağını bilirmiş kimi torpağı yarır.
Bəs bütün bunlara sadəcə “olur” deyib keçə bilərikmi?
Yoxsa kainatın içində, gözümüzün gördüyündən daha dərin bir ölçü, bir hesab, bir mizan var?
Quran bir riyaziyyat kitabı deyil. Bizə göy cisimlərinin tənliklərini və ya insanın taleyini həll edəcək gizli düsturlar vermir. Lakin insanın diqqətini dönə-dönə ölçüyə, hesaba, tarazlığa, zamana və yaradılışdakı nizama çevirir.
Bəlkə də əsas sual budur:
Kainatda heç bir şey başıboş deyilsə, insanın daşıdığı isim və o ismi formalaşdıran hərflər də üzərində düşünməyə dəyər bir məna qatı daşıya bilərmi?
Qəti bir cavab vermək üçün deyil.
Düşünmək üçün.
Əvvəlcə bir anlayışı izah edək: “İslami ezoterik baxış” deyərkən nəyi nəzərdə tuturuq?
Bu yazıda “ezoterik” sözünü qeybi bildiyini iddia edən gizli bir bilik sistemi mənasında işlətmirik.
Burada nəzərdə tutduğumuz şey; görünən mənanın yanında işarə, rəmz və daxili məna qatları üzərinə də düşünməyə çalışan bir oxuma biçimidir. İslam düşüncə tarixində bunun tək bir adı, tək bir üsulu və ya hər kəs tərəfindən qəbul edilmiş tək bir şərhi yoxdur. Təsəvvüf, hüruf düşüncəsi, təvil və rəmzi oxumalar fərqli dövrlərdə fərqli biçimlər almışdır.
Bizim maraqlandığımız sual isə daha sadədir:
İnsan, yaradılmış işarələrə baxaraq özünü və varoluşunu necə daha dərindən düşünə bilər?
Bu baxış bucağı, rəmzləri müstəqil güclər kimi görmür. Hərf taleyi yazmır. Say gələcəyi müəyyənləşdirmir. Ulduz qeybi açıqlamır.
Hamısı, Allahın yaratdığı nizam üzərinə düşünərkən insanın istifadə etdiyi işarələrə çevrilə bilər.
Birinci qat: Hər şey bir ölçü ilə
Quranda diqqət çəkən bir cümlə vardır:
“Şübhəsiz ki, biz hər şeyi bir ölçüyə görə yaratdıq.”
Qəmər surəsi, 54:49
Diyanet İşləri İdarəsinin təfsirində bu ölçü; yaradılışın hikmətə uyğun, möhkəm, müəyyən bir nizam və tarazlıq içində olması ilə də izah edilir.
Düşünək…
Bir yarpağın damarlarından planetlərin hərəkətinə qədər kainatın hər qatında təkrar edən nisbətlər və nizamlar görürük. Lakin ayənin bizə dediyi yalnız fiziki ölçüdürmü?
Bəlkə ölçü, eyni zamanda hər şeyin bir sərhəd, kontekst və yer içində yaradıldığını düşündürür.
Suyun ölçüsü pozulanda sel olur.
Atəşin ölçüsü pozulanda yandırır.
Sözün ölçüsü pozulanda incidir.
İnsanın öz içindəki ölçü pozulanda da həyatın tarazlığı dəyişir.
Budur, burada riyaziyyat, yalnız rəqəmlərdən ibarət olmaqdan çıxır. Yerini bilmək, sərhədi qorumaq və hissələr arasındakı tarazlığı görə bilmək mənasına da yaxınlaşır.
İkinci qat: Günəş, ay və hesab
Rəhman surəsinin beşinci ayəsində belə buyurulur:
“Günəş və ay bir hesaba bağlı olaraq hərəkət edirlər.”
Rəhman surəsi, 55:5
Bir sonrakı qatda isə göyün yüksəldildiyi və mizanın qoyulduğu izah edilir:
“Göyü O yüksəltdi, tarazlıq və ölçünü O qoydu ki, tarazlıqdan sapmayasınız.”
Rəhman surəsi, 55:7-8
Bu ayələri Diyanet İşləri İdarəsinin Kur’an Yolu təfsirində birlikdə oxuyunca mühüm bir bağ görünür:
Göy üzündə hesab vardır.
İnsana isə bu hesabın qarşısında ölçünü pozmamaq məsuliyyəti xatırladılır.
Yəni mizan yalnız göydə deyil.
İnsanın davranışında da bir mizan vardır.
Verdiyi qərarda.
Qurduğu münasibətdə.
İstifadə etdiyi sözdə.
Özünə və başqasına biçdiyi dəyərdə.
Bəlkə də kainatdakı tarazlığı görmək, insana öz içindəki tarazlığı soruşması üçün verilmiş bir dəvətdir.
Üçüncü qat: Gecə və gündüz niyə birer “ayə” olaraq izah edilir?
İsra surəsində gecə və gündüzün birer nişan, yəni işarə olaraq yaradıldığı; insanların illərin sayını və hesabı bilmələri üçün gündüzün işıqlandırıcı qılındığı izah edilir (İsra 17:12).
Burada çox güclü bir fikir vardır:
İnsan zamanı yalnız yaşamır.
Onu sayır.
Müşahidə edir.
Bölümlərə ayırır.
Təqvimə çevirir.
Gecə və gündüzün dönüşü, insanın kainatdakı nizamı oxuya bilməsini təmin edir. Beləliklə görünən aləm, düşüncənin mövzusu halına gəlir.
Ali-İmran surəsində də göylərin və yerin yaradılışında, gecə ilə gündüzün dəyişimində sağlam düşüncə sahibləri üçün ibrətlər tapıldığı deyilir. Ardından bu insanların göylərin və yerin yaradılışı üzərinə düşündükləri izah edilir (Ali-İmran 3:190-191).
Demək ki, baxmaq yetmir.
Görmək lazımdır.
Görmək də yetmir.
Düşünmək lazımdır.
İslami ezoterik baxışın başladığı yerlərdən biri tam olaraq burasıdır: Görünən nizamı inkar etmədən, onun insanda oyandırdığı daha dərin məna suallarına qulaq vermək.
Dördüncü qat: Yaradılış, kəlam və “Ol” əmri
Yasin surəsində yaradılışın qüdrəti son dərəcə qısa bir ifadə ilə izah edilir:
“Bir şeyi istədikdə, Onun buyruğu ‘ol!’ deməkdən ibarətdir; dərhal oluverir.”
Yasin surəsi, 36:82
Kur’an Yolu təfsiri, buradakı ifadənin Allahın mütləq iradəsini və yaratmaq üçün hər hansı bir vasitəyə ehtiyac duymadığını vurğuladığını bildirir.
Bu ayədən “səs fiziki olaraq kainatı formalaşdırdı” və ya “kəlimələr müstəqil yaradılış gücünə sahibdir” nəticəsini çıxara bilmərik.
Lakin ayənin insan zihninə təqdim etdiyi rəmzi görüntü yenə də təsirliyyəndir:
İradə.
Buyruq.
Kəlam.
Oluş.
İndi bunu bir həqiqət tənliyi olaraq deyil, bir təfəkkür zənciri olaraq düşünək:
Kəlam hərflərlə görünür olur. Hərflər kəlimələri formalaşdırır. Kəlimələr mənanı daşıyır. Məna insanın dünyasını formalaşdırır.
Bir kəlimə bəzən bir insanın həyat yönünü dəyişdirə bilər.
Bir isim, ömür boyu daşına bilər.
Bir dua, insanın içindəki dağınıqlığı toparlaya bilər.
Demək ki, söz, yalnız ağızdan çıxıb yoxa çıxan bir səs deyil. İnsan üçün hafizəyə, kimliyə və mənaya çevrilir.
Beşinci qat: Adəmə niyə isimlər öyrədildi?
Quranda insanın yaradılış hekayəsində diqqət çəkən bir detal vardır:
“Və Adəmə bütün isimləri öyrətdi.”
Bəqərə surəsi, 2:31
Diyanet təfsirində bu ifadə; varlıqların və anlayışların isimlərinin öyrədilməsi ilə birlikdə, insana isim vermə və dil qurma qabiliyyətinin verilməsi şəklində də izah edilir.
Bəs niyə isim?
Niyə insanın hekayəsində adlandırma bu qədər mərkəzi bir yerdə dayanır?
Çünki insan, ismini bilmədiyi şeyi də görür; amma adını verdiyi şeylə daha fərqli bir münasibət qurur.
Adlandırır.
Ayırır.
Xatırlayır.
İzah edir.
Məna verir.
İsim, varlığın özü deyildir. Lakin insanın o varlığı zehnində daşıma biçimidir.
Eyni durum öz ismimiz üçün də keçərli ola bilər.
İsmimiz bizi bütünüylə açıqlamır.
Taleyimizi tək başına müəyyənləşdirmir.
Amma ailəmizdən, mədəniyyətimizdən, dilimizdən və bizə yüklənən ilk mənalardan bir iz daşıyır.
Bir insan, daha öz hekayəsini izah etməyi öyrənmədən əvvəl ismiylə çağrılmağa başlayır.
Bəlkə də buna görə isim, yalnız bir etiket deyil.
İnsanla məna arasında qurulan ilk körpülərdən biridir.
Altıncı qat: Hərf yalnız səsdir?
Bir an üçün isminizi düşünün.
Onu formalaşdıran hərfləri tək-tək zehninizdən keçirin.
Hər hərf bir səs daşıyır.
Bir biçim daşıyır.
Bir yazı ənənəsinin hafizəsini daşıyır.
Əbcəd sistemində isə ərəb əlifbasındakı hərflər eyni zamanda müəyyən say dəyərlərinə sahibdir. TDV İslam Ensiklopediyası, Əbcədi ərəb əlifbasının köhnə tərtibi və hərflərin say dəyərlərinə əsaslanan hesab sistemi olaraq təyin edir.
Əlif 1-dir.
Bə 2-dir.
Cim 3-dür.
Dal 4-dür.
Beləcə bir kəlimə, mənasının yanında hesablana bilən bir say qatına da sahib olur.
Lakin burada çox mühüm bir astana var:
Hərfin say dəyərini tapmaq hesabdır. Bu dəyərdən şəxsə dair məna çıxarmaq isə şərhdir.
Bu ikisini bir-birinə qarışdırdığımızda rəmzi bir dili qəti həqiqət kimi təqdim etməyə başlayırıq.
Bir ismin Əbcəd cəmi, insanın bütün xarakteri deyil.
Bir say, insanın iradəsini aradan qaldırmır.
Bir hərf, gələcəyi xəbər vermir.
Amma hərflər və saylar arasında tarix boyunca qurulmuş bu münasibət, ismə başqa bir bucaqdan baxmaq üçün rəmzi bir sahə aça bilər.
Yeddinci qat: Hüruf-i müqəttə bizə nə düşündürür?
Qurandakı iyirmi doqquz surənin başında “Əlif Lam Mim”, “Ya Sin”, “Ha Mim” kimi, isimləriylə oxunan müstəqil hərflər tapılır. Bunlara hüruf-i müqəttə deyilir.
Bu hərflərin nə mənaya gəldiyi haqqında tarix boyunca fərqli görüşlər irəli sürülmüşdür. TDV İslam Ensiklopediyası, bunların məna və məqsədlərinin qəti olaraq bilinmədiyini; fərqli təfsir və şərh ənənələrinin formalaşdığını bildirir.
Burada edilməsi lazım olan, bilmədiyimiz yerə xəyali bir qətilik yerləşdirmək deyil.
Bəlkə tam tərsidir.
Hər şeyin dərhal izah edilə bilmədiyini qəbul etmək.
Bir hərfin bəzən cavabdan əvvəl sual ola biləcəyini görmək.
Çünki təfəkkür hər zaman “həll etdim” deyərək başlamaz.
Bəzən “burada üzərində düşünməyə dəyər bir şey var” deyərək başlayır.
Səkkizinci qat: Kainatın riyaziyyatından insanın daxili dünyasına
İndi gəldiyimiz yolu birlikdə xatırlayaq:
Quran ölçüdən söz edir.
Günəş və ayın hesabından söz edir.
Mizandan söz edir.
Gecə ilə gündüzün işarə oluşundan söz edir.
İnsanı göylərin və yerin yaradılışı üzərinə düşünməyə çağırır.
Adəmə isimlərin öyrədildiyini izah edir.
Yaradılış qüdrətini “Ol” buyruğuyla zehnimizə yaxınlaşdırır.
Əbcəd ənənəsində isə hərflər say dəyərləriylə birlikdə oxunur.
Bəs bütün bunlar nə mənaya gəlir?
Şunu demir:
“İsminin sayını tapsan gələcəyini bilərsən.”
“Hərflərin taleyini dəyişməz biçimdə yazır.”
“Ayələr fərdi Əbcəd şərhini elmi olaraq sübut edir.”
Lakin bu düşüncəyə sahə aça bilər:
Allahın ölçü ilə yaratdığı kainatda insan da məna axtaran, ad qoyan, işarələri oxuyan və öz daxilindəki tarazlığı qurmağa çalışan bir varlıqdır. Adlar, hərflər və rəqəmlər bu axtarışda taleyi müəyyən edən güclər deyil; insanın özü haqqında düşünməsinə kömək edə biləcək rəmzi güzgülər kimi qəbul edilə bilər.
Məhz bizim “rəmzi təvil” adlandırdığımız yanaşma burada başlayır.
Şəxsə özəl bələdçi bu düşüncənin harasında dayanır?
Şəxsə Özəl Əbcəd & Yıldıznamə Bələdçisi, Qurani-Kərim ayələrindən şəxsə özəl gələcək hökmü çıxardığını iddia etmir. Tarixi yıldıznamə mətnlərini eynilə tətbiq edən bir iş və ya elmi şəxsiyyət testi də deyil.
Bələdçinin yanaşması daha fərqlidir:
- Adı və adı formalaşdıran hərfləri rəmzi bir dil çərçivəsində ələ alır.
- Əbcəd ənənəsindəki rəqəm dəyərlərindən yararlanır.
- İnsanın həyatındakı təkrarlanan mövzular üzərində düşünməsinə imkan yaradır.
- Tək bir rəqəmdən dəyişməz xarakter və ya tale hökmü çıxarmır.
- Nəticələri qəti məlumat kimi deyil, fərdi bir təvil kimi təqdim edir.
Buradakı məqsəd insanın gələcəyini söyləmək deyil; özünə başqa bir prizmadan baxa bilməsinə kömək etməkdir.
Çünki bəzən insan yeni bir cavaba deyil, daha əvvəl vermədiyi bir suala ehtiyac duyur.
Nəyi təkrarlayıram?
Hansı tərəfimi görməzdən gəlirəm?
Münasibətlərimdə hansı tarazlığı qurmaqda çətinlik çəkirəm?
Adımla, ailə hekayəmlə və daşıdığım mənalarla necə bir bağ qururam?
Bələdçi, bu sualların cavabını sizin yerinizə vermir.
Ancaq onlar haqqında düşünmək üçün bir çərçivə təqdim edə bilər.
Rəmz, insana həyatının cavabını deyil; yeni bir baxış bucağı verə bilər
Kainata baxdıqda yalnız maddə görmürük.
Nizam görürük.
Təkrar görürük.
Ölçü görürük.
Bəşəriyyət də əsrlər boyu bu nizamın dildə, adda və hərfdə necə əks olunduğunu soruşub.
İslam düşüncə tarixində inkişaf edən Əbcəd və huruf yozumları, bu böyük suallar dünyasının parçalarından biridir. Hamısı eyni deyil. Hamısı eyni dərəcədə etibarlı deyil. Hamısı dinin ortaq və qəti hökmü kimi də qəbul edilə bilməz.
Lakin düzgün sərhədlər daxilində oxunduqda bizə vacib bir şeyi xatırlada bilər:
İnsan yalnız yaşayan deyil, yaşadığına məna verən bir varlıqdır.
Bəlkə də buna görə göyə baxır.
Bəlkə də buna görə ad qoyur.
Bəlkə də buna görə hərflərin izinə düşür.
Bəlkə də buna görə rəqəmlərdə nizam axtarır.
Və bəlkə də özünü anlamağa gedən yol, bəzən çox tanış bir yerdən başlayır:
Öz adından.
Qeybi bilən yalnız Allahdır. Bu yanaşma gələcəyə dair qəti hökm təqdim etmir; şəxsin özünü və həyatındakı mövzuları başqa bir bucaqdan dəyərləndirməsinə kömək edən rəmzi bir təvil sahəsi açır.
Adınızın, hərflərinizin və həyatınızdakı təkrarlanan mövzuların şəxsə özəl bir bələdçidə necə ələ alındığını görmək üçün Şəxsə Özəl Əbcəd & Yıldıznamə Bələdçisinin əhatə dairəsini incələyə bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Qurani-Kərim kainatın riyaziyyat üzərində qurulduğunu söyləyirmi?
Qurani-Kərim müasir mənada “kainat riyazi bir modeldir” cümləsini qurmur. Lakin günəş və ayın hesaba bağlı hərəkətindən, mizandan, ölçüdən və hər şeyin bir ölçüyə görə yaradılmasından bəhs edir. “Kainatın riyaziyyatı” ifadəsi bu anlayışları birlikdə düşünmək üçün istifadə olunan çağdaş bir ifadədir.
Qurandakı ölçü və mizan nə mənaya gəlir?
Ölçü və mizan; yaradılışdakı nizam və tarazlığı düşündürdüyü kimi, insanın ədalətli ölçünü qorumaq məsuliyyəti ilə də bağlıdır. Anlayış yalnız fiziki nisbət və ya rəqəmsal düstur mənasına endirilməməlidir.
Əbcəd Qurandanmı gəlir?
Əbcəd, ərəb hərflərinə rəqəm dəyərləri verən tarixi bir əlifba və hesab sistemidir. Qurani-Kərimdə “şəxslərin adlarını Əbcədlə yozun” şəklində bir əmr yoxdur. Əbcədin Quran yazısı, tarix düşmə və fərqli yozum ənənələri ilə əlaqəsi tarix boyu inkişaf etmişdir.
Hurufu-muqəttə gizli bir riyaziyyat kodudurmu?
Bu hərflərin mənası haqqında çox sayda yozum vardır; lakin hamı tərəfindən qəbul edilmiş qəti bir gizli kod açılışı yoxdur. Onları qəti bir fərdi kahinlik sisteminin sübutu kimi təqdim etmək doğru deyil.
Adın Əbcəd dəyəri insanın taleyini müəyyən edirmi?
Xeyr. Bir adın Əbcəd cəmi hesablana bilər; lakin bu rəqəm insanın iradəsini, bütün xarakterini və ya gələcəyini müəyyən etmir. Rəqəmə verilən fərdi məna rəmzi yozum sahəsinə aiddir.
Şəxsi bələdçi nə təqdim edir?
Bələdçi, Əbcəd və Yıldıznamə ənənəsinin rəmzi dilindən ilham alan fərdi bir təvil təqdim edir. Şəxsin özü, meylləri və həyatındakı təkrarlanan mövzular üzərində düşünməsinə kömək etməyi hədəfləyir; kahinlik, dini hökm və ya elmi diaqnoz təqdim etmir.
Mənbələr
1. Qəmər surəsi 49-50-ci ayələr, Diyanət İşləri Başqanlığı
2. Rahmən surəsi 5-13-cü ayələr, Diyanət İşləri Başqanlığı
3. İsra surəsi 12-ci ayə, Diyanət İşləri Başqanlığı
4. Ali-İmran surəsi 190-191-ci ayələr, Diyanət İşləri Başqanlığı
5. Yasin surəsi 82-ci ayə, Diyanət İşləri Başqanlığı
6. Bəqərə surəsi 31-33-cü ayələr, Diyanət İşləri Başqanlığı
7. Mustafa İsmet Uzun, “Əbcəd”, TDV İslam Ensiklopediyası
8. M. Zeki Duman və Mustafa Altundağ, “Hurufu-muqəttə”, TDV İslam Ensiklopediyası
Redaksiya qeydi
Bu yazı; ayələrin birbaşa mənası, təfsiri şərhlər və brendin rəmzi yanaşması arasında fərq gözlənilərək hazırlanmışdır. “İslam ezoterik baxışı” burada dinin ortaq və məcburi bir hökmü deyil; ölçü, işarə, ad və hərflər üzərində düşünməyə yönələn bir yozum çərçivəsini ifadə edir.
